De redactie heeft aan Annelies van der Klooster gevraagd of zij een artikel wilde schrijven over haar workshop destijds in het Opvoedcafé. Het onderwerp: Met (klein)kinderen praten over seks. Annelies is lid van de Ontmoetingskerk; in het dagelijks leven is zij werkzaam als missionair-diaconaal jeugdwerker in Capelle Schollevaar en als gedragswetenschapper in de jeugdzorg.

Voorlichting of opvoeding?

Sinds een aantal jaar horen we er steeds meer over: het belang van seksuele opvoeding van je kind. Als ouders heb je niet ‘alleen maar’ de taak om zo rond de puberteit seksuele voorlichting te geven aan je kind, maar seksualiteit is een thema dat al vanaf de babytijd aandacht verdient binnen het gezin, als wezenlijk onderdeel van de opvoeding. Kinderen komen van jongs af aan in aanraking met de visie die de samenleving heeft op seksualiteit. Die visie heeft niet in alles dezelfde waarden die je vanuit de Bijbel zou willen overdragen. Omdat tot 12 jaar de belangrijkste periode voor de gewetensontwikkeling is, is het goed om tijdig met je kind in gesprek en jouw waarden over te dragen. Bovendien benut je dan ook de natuurlijke openheid en nieuwsgierigheid van het jonge kind.

Welk beeld van seksualiteit geef je door?

Realiseer je dat je je eigen ervaringen meeneemt: hoe er in jouw gezin van herkomst met seksualiteit werd omgegaan, hoe anderen met jouw lichaam en gevoelens zijn omgegaan en welke rol seksualiteit speelt in je eigen liefdesleven. Deze ervaringen bepalen hoe jouw beeld van seksualiteit is en hoe je erover praat met je kind. Daarnaast is het goed om je te realiseren welk beeld de maatschappij neerzet. De vrije seksuele moraal wil je bijvoorbeeld laten geloven dat seks altijd leuk is, dat er iets mis is met je als je op je 16e ‘het nog niet gedaan hebt’ en dat ervaring met meerdere personen goed is. Welk beeld kun je daar als christelijke opvoeders tegenover zetten? Goed om daar zelf of samen eens over na te denken. In de Bijbel vind je geen lijst met concrete regeltjes met betrekking tot seksualiteit. Wat wel doorgegeven wordt is: God schiep de mens mannelijk en vrouwelijk én met seksuele aantrekkingskracht. Seksualiteit mogen we dus zien als een gave van God, waarvan je mag genieten en waarmee je Hem kunt eren. Uit de Bijbel kunnen we concluderen dat trouw in relaties belangrij is en ook respect voor je eigen en andermans lichaam. Seksualiteit dient twee doelen: voortplanting én het sterker maken van je relatie.

Praktisch

En dan praktisch… Wat houdt de seksuele opvoeding in de babytijd in (want daar begint het al…)? Wat is wel en niet normaal in het seksuele gedrag van je peuter? Hoe beantwoord je de vragen van je 6-jarige zoon? Het gaat te ver om in dit artikel alle fasen van de seksuele ontwikkeling van kinderen én de bijbehorende aandachtspunten voor de seksuele opvoeding uitgebreid langs te lopen, maar het is erg waardevol om je als ouders hierin te verdiepen zodat je genoeg handvatten hebt om de seksuele opvoeding vorm te geven. Houd ook bij dit onderwerp voor ogen dat ieder kind uniek is, het ene kind is op een bepaalde leeftijd ‘verder’ dan het andere kind.

In grote lijnen noem ik nu per leeftijdsfase een aantal aandachtspunten m.b.t. de seksuele ontwikkeling/opvoeding van een kind in de desbetreffende fase.

Babytijd: Er is behoefte aan lichamelijk contact, de bevrediging van lichamelijke behoefte verloopt via mond (zuigen, sabbelen op duim en speen). In deze periode is liefdevol aanraken van groot belang, want dat geeft een gevoel van veiligheid en troost. Je mag het lichaam van je kind koesteren en liefhebben, want dat is een bevestiging van zijn aanwezigheid. Het kind ervaart daardoor dat zijn lichaam waardevol is en voelt zich daardoor ook waardevol.

Peutertijd: Maak vooral onderscheid bij het zindelijk worden: billen en geslachtsdelen zijn op zichzelf niet vies. Begrens vieze woorden of negeer ze. Geef geslachtsdelen een naam, welke naam maakt niet zo uit, als jij het acceptabel vindt en het in ieder geval niet omzeilt bijv. bij het afdrogen. Verbied het zichzelf aanraken niet, begrens het zo nodig. Benoem het nooit als ‘vies’. Leer je kind dat sommige lichaamsdelen ‘privé’ zijn en dat anderen hen niet mogen aanraken op privéplekken.

Kleuter: bestraf ontdekkende spelletjes niet, erken hun nieuwsgierigheid. Gebruik een boekje om het lichaam te laten zien, maar kies dat boek tijdig en zorgvuldig uit zodat het voorhanden is als je het nodig hebt.

6-10 jaar: Kinderen beginnen zelf niet zomaar meer over seksualiteit te praten. Respecteer de privacy van je kind, bijvoorbeeld als het de deur van de douche op slot wil. Ga bewust om met bloot in huis en respecteer de regel ‘privé is privé’. Wees kritisch op wat je kind ziet, leer het goed te zorgen voor het eigen lichaam met het oog op conditie en hygiëne en neem verliefdheid serieus.
Vanaf 11 jaar: Bereid je kind op een positieve (je wordt groter!) manier voor op lichamelijke veranderingen. Mocht je niet tussendoor het verhaal van de voortplanting al stukje bij beetje verteld hebben, doe het dan nu in ieder geval. Vertel meisjes en jongens hun eigen verhaal, maar vertel ook over andere geslacht. Niet elk kind stelt vragen, probeer het dan zelf ter sprake te brengen op een natuurlijke manier door in te haken op wat er om je heen gebeurt (parende dieren in de dierentuin, het pak maandverband dat je kocht, gebruik van schuttingtaal, etc.)

Pubers: Blijf in gedachten houden dat onder jullie stoere puber een kwetsbaar mens zit. Vraag hun mening, i.p.v. te vertellen wat jij ervan vindt. Tip: leg goede boekjes op een toegankelijke plek. Help je kind positief te denken over het eigen lichaam en vermijd minder tactische opmerkingen over bijv. een overslaande stem. Wees een voorbeeldfiguur en vertel over je eigen zoektocht in de tienertijd maar niet over je seksleven nu, want dat vinden tieners buitengewoon gênant.

Voed je kind op tot seksuele weerbaarheid

Leer je kind dat het baas is over het eigen lijf, zodat het ‘nee’ kan zeggen, en het de eigen voorkeuren en behoeften kent en grenzen bij zichzelf kan aangeven. Maar daarbij ook de grenzen van de ander (h)erkent. Wat is daarvoor nodig in jouw opvoeding? In ieder geval dat je van jongs af aan de grenzen van het kind respecteert. Een kind hoeft visite niet een kusje te geven als het dat liever niet wil; groeten mag je verplichten, kusjes geven niet. Leer je kind dat het altijd foute geheimen mag vertellen. Geef ze voldoende zelfvertrouwen mee. Licht ze op tijd en goed voor, want dat voorkomt onzekerheid. Meisjes die van hun vader positieve bevestiging van hun vrouw-zijn ontvangen, zoals complimentjes dat ze er mooi uitziet bijvoorbeeld, gaan later minder op zoek naar bevestiging van jongens, ook op seksueel gebied. Maak je pubers weerbaar in een verkering: een jongen/meisje die/dat van je houdt, zal nooit verder gaan in het lichamelijk contact dan jij wil!

Nog wat algemene tips: Ouders hoeven niet volmaakt te zijn, maar wel eerlijk! Zorg ervoor dat het gesprek over seksualiteit zó gewoon is, dat een ander standpunt zonder schroom ter sprake kan worden gebracht door het kind. Je hoeft bovendien niet meer antwoorden te geven dan er gevraagd wordt. Op de vraag ‘Waar was ik voordat ik ben geboren?’ zeg je dus simpelweg ‘In de buik van je moeder’. Voorlichting geef je het makkelijkst n.a.v. de vragen die je kind stelt, want dan weet je precies waar je kind is qua belevingswereld. Probeer seksualiteit te houden in de sfeer van het goede en het mooie dat God aan de mensen heeft gegeven en waarvan mensen mogen genieten. Leer kinderen met respect erover te praten.

Misschien vind je het als ouder best moeilijk om met je kind over seksualiteit te praten. Dat is niet erg: je kind mag best merken dat het een intiem onderwerp voor je is. Wat wél nodig is, is een opvoeding met een sfeer van vertrouwen en openheid, waarin je allemaal je kwetsbaarheid mag laten zien.

Annelies van der Klooster

Meer lezen over hoe je met je kind kunt praten over seksualiteit? Dan is het boek ‘Blozen mag’ boordevol praktische tips per leeftijdsfase van Sabrina Brons – van der Wekken (Boekencentrum, 2016) een echte aanrader!