Pasen. Het feest dat Jezus opstond uit de dood en het graf. Het feest dus van de verrijzenis. Het feest van het nieuwe leven, ook in de natuur. Leven dat uitspruit. Pasen, een tijd waarin godsdienstige en folkloristische gebruiken hand in hand gaan.

Eeuwenoude evenementen zijn nog niet geheel verdrongen naar de vergetelheid. Oude tradities in een moderne tijd. Paasgebruiken komen en gaan. Wanneer echter het ware Pasen niet als hoofdzaak beleefd en erkend wordt, blijft er niet veel meer over dan een paar vrije dagen die gevuld moeten worden met wat folklore.

Pesach en Pasen

Het woord Pasen komt van het Aramese woord Pascha. In het Hebreeuws: Pesach. In de viering van het Joodse Paasfeest zijn een aantal elementen van grote betekenis. Men eet bijvoorbeeld ongezuurde koeken die doen denken aan het binnenhalen van de gerstenoogst. De Joodse viering heeft betrekking op de uittocht uit Egypte. In deze herdenking hebben alle gebruiken van de Seideravond betekenis. Bittere kruiden herinneren aan de bitterheid van de slavernij in Egypte. Bij de matses denkt men aan de haast waarmee men wegtrok uit het land aan de Nijl.

De Joden vieren Pesach als een overwinning op de dood en de ondergang. In onze westerse christelijke wereld is Pasen het feest van de opgestane Christus uit het graf. Het feest van het leven na de dood, van het licht na de duisternis. Als traditie begroeten christenen op Paasmorgen elkaar met: De Heer is waarlijk opgestaan!

Palmpasen

De paastijd, die op Eerste Paasdag haar hoogtepunt bereikt, al of niet na een Paaswake, wordt in enkele delen van ons land nog steeds ingeluid met Palmpasen, de zondag voorafgaand aan het Paasfeest. Palmpasen ontleent zijn naam aan de palmen waarmee Jezus werd toegewuifd bij Zijn intocht in Jeruzalem.

Al in de Middeleeuwen kenden veel Europese steden palmpaasprocessies. Optochten van kinderen liepen achter een fanfarekorps aan met in hun hand een palmpaasstok. Op zo’n stok zit dan een haantje van brood. De broodhaan als overblijfsel van het verraad door Petrus? Voor de mensen die in Palmzondag een vruchtbaarheidsfeest zagen was de haan een herinnering aan de levende vogel die ooit aan de geest van de Vruchtbaarheid werd geofferd. In de optochten vervulde een Bisschop de rol van Jezus. Hij ging te voet, vergezeld door kinderen met een palmpaasstok, versierd met sinaasappels en dennen- of sparrentakken.

Soms werd er een palmezel aan toegevoegd waarop Jezus Zijn intocht had gehouden. Omstreeks 1580 maakten de Calvinisten een eind aan deze veruitwendiging van het Bijbelverhaal. De palmezels verdwenen maar de palmpaasstokken doorstonden het verbod. In Overijssel vinden de optochten nog steeds plaats.

Paashaas en paaseieren

Er bestaan verschillende verhalen en mythes rond het ontstaan van de paashaas. De eerste verhalen over de paashaas komen in de 14e eeuw voor in Duitsland. In 1682 wordt daar de paashaas ook genoemd. Duitse migranten zouden het gebruik van de paashaas naar Nederland hebben gebracht. Hier krijgt de paashaas in 1825 bekendheid. Steeds weer vroeg het volk zich af waar die mooie geschilderde eieren vandaan kwamen.

Toch niet van een gewone kip? De paashaas en zijn eieren zijn een vruchtbaarheidssymbool, omdat eieren zich snel voortplanten. Dan zal de haas die eieren wel geschilderd hebben. De paashaas was een echte kindervriend. Op paasochtend konden de kinderen eieren zoeken in de tuin, want de paashaas had ze daar verstopt. Het ei wordt ook wel beschouwd als een symbool van leven. De natuur bot uit. De lente is in aantocht. Het nieuwe leven dient zich aan.

Wie kort voor Pasen door de supermarkt loopt ziet van het christelijke Paasfeest weinig terug. Hier overheersende hazen en paaseieren. Van chocolade wel te verstaan. De commerciële sector slaat zijn slag. Wat sinterklaas is voor het sinterklaasfeest is de paashaas voor Pasen.

De paaseieren zijn mogelijk ook een overblijfsel uit de vastentijd. Van Aswoensdag tot Goede Vrijdag geldt een sober leven. Veertig dagen lang wordt er geen of weinig vlees, zuivel en eieren eten. Maar al die veertig dagen blijven de kippen stug doorgaan met eieren leggen. Dat geeft een hele voorraad eieren.

Een berg waarin je dan bij het paasontbijt een fikse deuk kan slaan. Terwijl je de waterverf van het ei krabt en je je eitje tikt. Op het platteland in de Achterhoek aten ze eieren in weerzinwekkende hoeveelheden. Er bestonden zelfs wedstrijden in eieren eten. Vijftig stuks was zo’n beetje het record. Ze werden gegeten met krentenbrood, ook wel met sla en gebakken aardappelen.

Kampen mag zich beroemen op de vinding van het harde-eieren-gerecht: de kampersteur, waarbij de eieren worden overgoten met mosterdsaus. Op Ameland liet men de eieren om het verst van de duinen afrollen. Op Schiermonnikoog smeet men ze stuk. Honderd jaar geleden kende men in Limburg nog het eiertikken. Men tikte ze tegen kopen- kont tegen elkaar. Het ei dat barstte was dan voor de winnaar.

Het verhaal van de paashaas heeft mogelijk ook een mythologische oorsprong. In Engeland en de VS wordt gesproken over Easter als ze het over Pasen hebben. In Duitsland spreken ze van Ostern. Beide termen zouden zijn terug te leiden naar de Duitse godin Eastra of Ostara. Deze weergodin kwam jaarlijks de mensheid verblijden met de lente.

Paasvuren en Paasbest

De oorsprong van de paasvuren wordt wel eens gezocht in het verbranden van Jezus’ doornenkroon. In het zuiden en oosten van ons land kent men nog steeds het gebruik met Pasen een groot vuur te ontsteken. Eertijds moet het een algemeen gebruik zijn geweest. Omdat men het in sommige streken ongepast vond om op Eerste Paasdag (zondagavond) vuur te stoken is dit gebruik sterk afgenomen. Dit vuur werd op een speciaal voor dat doel bestemde paaswei aangelegd. De paasbult of paasstapel wordt veelal door kinderen opgebouwd die zingend allerlei brandbare materialen langs de deuren ophaalden. Het grootste paasvuur dat ooit in Nederland is ontstoken was in 1927 in Almelo. Daar sleepte men 70 boerenwagens vol hout bijeen. De stapel werd 15 meter in doorsnee en 12 meter hoog. Rond de vlammen stond een grote mensenmassa die luid paasliederen zongen.

Pasen

Symbool van een nieuw begin. De uitdrukking ‘op zijn paasbest’ heeft een oude gewoonte om met Pasen jezelf in het nieuw te steken. Teken van het voorjaar is ook het moment van de huisvrouw om met Pasen te zorgen dat de grote schoonmaak aan de kant was. Het is maar in welk perspectief Pasen wordt gezet.